Pekmez Çeşitleri: Üzüm, Dut ve Katı Pekmez, Tescilli Pekmezler Rehberi

Kahvaltı Rehberleri
~7 dk okuma
Yayın: 04.11.2026

Pekmez çeşitleri, hammaddeye ve kıvama göre ayrılır. Hammaddeye göre en yaygın olanlar üzüm pekmezi ve dut pekmezidir; kıvama göre ise şişeden akan sıvı pekmez ile kaşıkla alınıp ekmeğe sürülen katı pekmez öne çıkar. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük pekmezi “genellikle üzüm, dut vb. meyvelerin kaynatılarak koyulaştırılmış biçimi” diye tanımlar. Türkiye’de pek çok yörenin pekmezi Türk Patent ve Marka Kurumunda coğrafi işaretle tescillidir; Antep’in katı pekmezi, Belen’in çırpılmış pekmezi ve Gürün’ün dut pekmezi bunlardan yalnızca birkaçıdır.

Reklam

Bu yazıda marka ve fiyat vermiyor, sağlık iddiasında bulunmuyoruz. Pekmezi tanımanıza yarayacak bilgileri tescil belgelerinden derledik.

Tescilli pekmezler

Pekmez Tescil Hammadde Kıvam ve renk Belgedeki ayırt edici bilgi
Antep Pekmezi Mahreç, no. 509 (2020) Dökülgen üzümü Macun kıvamında, akışkan değil; amber Briks en az %80
Belen Kömürçukuru Pekmezi Mahreç, no. 814 (2021) Üzüm Katı, sürülebilir; krem-kahveden açık kahveye Tahta teknede çırpılır
Gürün Dut Pekmezi Menşe adı, no. 906 (2021) Beyaz dut, 1.200–1.400 m rakım Koyu kahverengi Kuru madde en az %72; güneşte bekletilir
Senirkent Üzüm Pekmezi Mahreç, no. 1051 (2022) Dimrit üzümü Damla dağılmayacak kıvamda Suda çözünür kuru madde %70–80
Hasenik Pekmezi Mahreç, no. 1794 (2025) Azezi üzümü Akıcı; açık-koyu kahverengi Briks en az %69
Salihli Sultani Üzüm Pekmezi Mahreç, no. 1881 (2026) Sultani çekirdeksiz üzüm Akışkan; kırmızımsı kahverengi Fesleğen yaprağı aroması

Tablodaki bilgiler ürünlerin tescil belgelerinden alınmıştır. Briks ya da kuru madde, pekmezdeki şeker ve öteki çözünmüş maddelerin oranını gösterir; değer yükseldikçe pekmez koyulaşır. Antep pekmezinin yüzde 80’lik alt sınırı, onu tablodaki akışkan pekmezlerden ayıran temel özelliktir.

Pekmez toprağı ne işe yarar?

TDK sözlüğü pekmez toprağını “üzüm şırasını kestirmek için kullanılan, kil ile karışık kireçli toprak” diye tanımlar. Belgeler toprağın amacını da açıklar: Şıranın ekşiliğini ve asidini gidermek. Hasenik belgesi bunu “kireçtaşı ağırlıklı karbonat karışımı”, Zile kömesi belgesi en az yüzde 80 kalsiyum karbonat içeren toprak olarak tarif eder. Oranlar yöreden yöreye değişir:

  • Senirkent: 100 kilo şıraya 4 kilo pekmez toprağı.
  • Salihli: 100 litre şıraya 4 kilo beyaz toprak; şıra en az bir gece dinlendirilir.
  • Belen: Yaklaşık 200 kilo üzüme 2–3 kilo kalsiyum karbonat.
  • Hasenik: 100 litre şıraya yaklaşık 1,5 kilo.
  • Zile (köme için şıra): 100 kilo üzüme 1 kilo.

Topraklanan şıra kaynatılır, köpüğü alınır, tortusu dibe çöksün diye dinlendirilir ve süzülür. Ardından pekmez istenen kıvama gelene kadar yeniden kaynatılır. Senirkent belgesi kıvam testini pratik bir ölçüyle verir: Pekmezden alınan damla dağılmıyorsa pekmez hazırdır.

Reklam

Katı pekmez nasıl katılaşır?

Katı pekmez, kahvaltıda ekmeğe sürülen ve kaşıkla kesilen bir üründür. İki belge katılaşmayı farklı yollarla anlatır.

Antep usulü: mayalama

Antep Pekmezi belgesine göre geleneksel yöntemde üzüm sala serilip ak toprakla tozlanır, ezilir ve mengenede sıkılır. Şıra mahsere kazanında 115–120 derecede kaynatılıp köpüğü alınır, bakır kaplara aktarılır ve eski katı pekmezden hazırlanan “maya” ile karıştırılarak 1–2 gün içinde kutularda katılaşır. Belge, pekmezin ekmeğin üzerine sürülerek yenebildiğini ve eritilerek şurup gibi de kullanılabildiğini yazar. Antep sofrasının öteki parçaları için Gaziantep kahvaltı mekanları rehberimize bakabilirsiniz.

Belen usulü: çırpma

Belen Kömürçukuru Pekmezi, İskenderun Ticaret ve Sanayi Odasının başvurusuyla tescil edilmiştir. Kaynatılıp koyulaştırılan pekmez tahta teknelerde yaklaşık iki gün dinlendirilir ve bu sürede aralıklarla çırpılır; belgeye göre çırpma uzadıkça renk açılır. Ambalaja dolumdan önce önceden üretilmiş katı pekmez karıştırılır ve pekmez ambalajın içinde katılaşır. Belge, ürünün doğrudan yenebildiğini, ekmeğe sürülebildiğini ya da cevizle karıştırılarak tüketilebildiğini belirtir. Hatay mutfağının kahvaltı tarafı için Hatay kahvaltısı yazımıza göz atabilirsiniz.

Dut pekmezi: güneşte koyulaşan

Gürün Dut Pekmezi, Sivas’ın Gürün ilçesinde 1.200–1.400 metre rakımda yetişen beyaz duttan yapılır ve tabloda menşe adı taşıyan tek pekmezdir. Dutlar haziran başı ile ağustos sonu arasında toplanır. Belge iki yöntem tarif eder: Ya dut silkelenip bekletilmeden sıkılır ya da ağırlığının dörtte biri kadar suyla haşlanıp torbada süzülür. Her iki yolda şıra bakır kazanda kaynatılır, bir gece dinlendirilir, sonra ince tabaka hâlinde tepsilerde iki gün güneşte bekletilir ve üçüncü gün süzülür. Katkı maddesi kullanılmaz. Sivas sofraları için Sivas kahvaltı yerleri rehberimize bakabilirsiniz.

Akışkan üzüm pekmezleri

Sıvı pekmez, kahvaltıda tahinle karıştırılmaya ya da kaşıkla ekmeğe dökülmeye daha uygundur. Tablodaki üç örnek farklı üzümlerden yapılır:

  • Senirkent Üzüm Pekmezi, Isparta’nın Senirkent ilçesinde yetişen mor-siyah Dimrit üzümünden yapılır; belgeye göre sırçalı çömlek ya da cam kavanozda, güneş görmeyen oda sıcaklığında en fazla bir yıl saklanır.
  • Hasenik Pekmezi, Şanlıurfa’nın Hilvan ilçesindeki Ovacık köyünde (eski adı Hasenik) sarı-yeşil Azezi üzümünden yapılır; tescili 22 Kasım 2025 tarihlidir. Şıra topraklanıp bir gün bekletildikten sonra 3–5 saat kaynatılır.
  • Salihli Sultani Üzüm Pekmezi, 23 Temmuz 2026’da tescil edildi. Belgeye göre soğuyan pekmeze 25–30 gram fesleğen yaprağı eklenir; ürünün özgün kokusu buradan gelir ve yanık tat bulunmaz.

Bu yörelerde kahvaltı planlayanlar Isparta, Şanlıurfa ve Salihli rehberlerimize göz atabilir.

Pekmezden yapılan tatlılar

Pekmez yalnız kahvaltı tabağında kalmaz; şırası ve kendisi pek çok tatlının da hammaddesidir. TDK sözlüğünde “sucuk” maddesinin ikinci anlamı tam olarak budur: ipe dizilmiş ceviz ya da bademin nişastayla koyulaştırılmış şıraya batırılmasıyla yapılan tatlı. Bu tatlının tescilli bir örneği Zile Kömesidir (no. 224, 2017): Narince üzümünün şırası buğday nişastasıyla koyulaştırılır, ipe dizili cevizler bu “hasuda”ya iki üç kez batırılır ve 15–20 gün askıda kurutulur. Mardin’de ise Mardin Harire (no. 1543, 2024), üzüm pekmezi, un, şeker, tarçın ve yenibaharla muhallebi kıvamında pişirilip cevizle soğuk servis edilen bir tatlıdır. Zile’nin bulunduğu il için Tokat kahvaltı yerleri rehberimiz var.

Kahvaltıda pekmez ve tahin-pekmez

Pekmez kahvaltıda en çok üç biçimde kullanılır: katı pekmez ekmeğe sürülür, sıvı pekmez kaymak ya da tereyağıyla aynı tabağa konur, ya da tahinle karıştırılır. Tahin-pekmez özellikle kış sofralarıyla anılan bir karışımdır; köy sofralarında mevsime göre değişen tabaklar için köy kahvaltısı yazımıza bakabilirsiniz. Karışımın sabit bir oranı yoktur; evlerde genellikle tahin tabağa dökülür, üzerine pekmez eklenir ve kaşıkla karıştırılır. Tahini ağır bulanlar pekmez payını artırabilir, akışkan pekmezle daha sulu, katı pekmezle daha koyu bir karışım elde edilir. Van’da ise pekmez kavutla birlikte yenebilen ürünler arasında sayılır; ayrıntılar Van kahvaltısı yazımızda.

Saklarken dikkat

  • Işık ve sıcaklık: Senirkent ve Hasenik belgeleri pekmezin cam kapta, güneş görmeyen, serin ya da oda sıcaklığındaki bir yerde saklanmasını öngörür.
  • Süre: Senirkent belgesi en fazla bir yıl, Hasenik belgesi en az bir yıl dayanıklılıktan söz eder; ambalajdaki tarihe uyun.
  • Kıvam değişimi: Katı pekmezin ambalajda katılaşması Belen ve Antep belgelerinde üretimin parçasıdır, kusur değildir.
  • Etiket: Tescilli pekmezlerde coğrafi işaretin adı ve amblemi ambalajda yer alır; hammadde (üzüm, dut) etikette ayrıca yazılır.

İlgili rehber: Antep pekmezinin sofradaki yeri için Gaziantep kahvaltısı, pekmezle yan yana konan tatlılar için reçel çeşitleri yazılarımıza göz atın.

Kaynaklar: Tanımlar Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük‘ten (pekmez, pekmez toprağı, sucuk); ürün bilgileri Türk Patent ve Marka Kurumunun Antep Pekmezi (no. 509), Belen Kömürçukuru Pekmezi (no. 814), Gürün Dut Pekmezi (no. 906), Senirkent Üzüm Pekmezi (no. 1051), Hasenik Pekmezi (no. 1794), Salihli Sultani Üzüm Pekmezi (no. 1881), Zile Kömesi (no. 224) ve Mardin Harire (no. 1543) tescil belgelerinden alınmıştır.

Sık sorulan sorular

Pekmez çeşitleri nelerdir?

Pekmez hammaddeye göre üzüm pekmezi ve dut pekmezi gibi türlere, kıvama göre ise sıvı (akışkan) ve katı pekmez olarak ayrılır. Antep Pekmezi, Belen Kömürçukuru Pekmezi, Gürün Dut Pekmezi, Senirkent Üzüm Pekmezi, Hasenik Pekmezi ve Salihli Sultani Üzüm Pekmezi coğrafi işaretle tescillidir.

Katı pekmez ile sıvı pekmez arasındaki fark nedir?

Katı pekmez macun kıvamındadır ve ekmeğe sürülür; Antep Pekmezi belgesine göre briksi en az yüzde 80’dir ve eski katı pekmezle mayalanarak katılaşır. Sıvı pekmez ise daha düşük kuru maddeli, şişeden akan bir üründür.

Pekmez toprağı nedir, ne işe yarar?

TDK’ya göre pekmez toprağı, üzüm şırasını kestirmek için kullanılan, kil ile karışık kireçli topraktır. Tescil belgelerine göre şıranın ekşiliğini ve asidini gidermek için kullanılır; oran yöreye göre 100 kilo şırada 1,5 ile 4 kilo arasında değişir.

Dut pekmezi nasıl yapılır?

Gürün Dut Pekmezi belgesine göre beyaz dutlar sıkılır ya da suyla haşlanıp süzülür. Şıra bakır kazanda kaynatılır, bir gece dinlendirilir, ince tabaka hâlinde iki gün güneşte bekletilir ve üçüncü gün süzülür.

Tahin-pekmez nasıl hazırlanır?

Tahin-pekmezin sabit bir oranı yoktur. Evlerde genellikle tahin tabağa dökülür, üzerine pekmez eklenip kaşıkla karıştırılır. Akışkan pekmezle daha sulu, katı pekmezle daha koyu bir karışım elde edilir.

Pekmez nasıl saklanır?

Senirkent ve Hasenik pekmezi belgeleri pekmezin cam kavanoz ya da şişede, güneş görmeyen serin ya da oda sıcaklığındaki bir yerde saklanmasını öngörür. Dayanma süresi için ambalajdaki tarih esas alınmalıdır.

Reklam