Erzurum Kahvaltısı: Civil Peyniri, Göğermiş Peynir ve Kıtlama Çay

Kahvaltı Rehberleri
~7 dk okuma
Yayın: 04.11.2026

Erzurum kahvaltısı, peynir, lavaş ve çay üçlüsü üzerine kurulan bir sabah sofrasıdır. Peynirin yıldızı telli yapısıyla bilinen civil peyniri ve onun küflenerek olgunlaşan hâli göğermiş peynirdir; çay ise ağızda tutulan sert bir şekerle, “kıtlama” usulü içilir. Erzurum Ticaret Borsasının başvurusuyla tescil edilen Erzurum Küflü Civil Peyniri belgesi de bu tabloyu doğrular: Belgeye göre yöre peynirleri kahvaltı sofralarından pek eksik olmaz ve peynir-lavaş-çay, Erzurumluların sevdiği bir üçlüdür.

Reklam

Aşağıda bu sofranın parçalarını tescil belgeleri üzerinden anlatıyoruz. Bir de sık karıştırılan bir konuya açıklık getiriyoruz: Erzurum’un en tanınmış yemeği olan cağ kebabı, kahvaltı sofrasının değil, ayrı bir yemek kültürünün parçasıdır. Erzurum’da kahvaltı yapılacak yerler için Erzurum kahvaltı yerleri rehberimize bakabilirsiniz.

Bir peynir, iki karakter: civil ve göğermiş

Erzurum’da iki farklı peynir aynı kökten gelir. Önce taze civil yapılır; göğermiş peynir ise bu civilin lorla birlikte uzun süre bekletilip doğal küf bağlamasıyla elde edilir. İki ürün de Türk Patent ve Marka Kurumunda ayrı ayrı tescillidir.

Özellik Erzurum Civil Peyniri Erzurum Küflü Civil Peyniri (Göğermiş)
Tescil Mahreç işareti, no. 116 Mahreç işareti, no. 164
Hammadde Yağı alınmış inek sütü, maya, tuz Erzurum civil peyniri ve peynir altı suyundan lor
Kullanılmayanlar Starter kültür ve kalsiyum klorür Starter kültür ve kalsiyum klorür
Doku Beyaz, lifli, telli; az yağlı (en çok %3) Mavi-yeşil küf damarlı, ufalanan
Olgunlaşma Taze ya da salamurada, vakumda veya lorla basılarak Bidonlarda en az 60 gün küflenme, ardından 30–90 gün olgunlaşma

Civil peyniri nasıl yapılır?

Erzurum Civil Peyniri tescil belgesine göre yağı alınmış süt asitlendirilir, 35–45 derecede sıvı mayayla pıhtılaştırılır, pıhtı 60–65 dereceye ısıtılır, tahta kepçeye sarılarak yoğrulur ve çengellere tekrar tekrar asılarak liflendirilir. Ortaya çıkan peynir dört parmak eninde kalıplar hâlinde satılır; silindir biçiminde değildir. Az yağlı ve az tuzlu olması, sabah saatinde ağırlık yapmayan bir peynir arayanlar için onu iyi bir seçenek yapar.

Civil neden “telli” olur?

Küflü civil belgesi, civil peynirini pasta filata tipi peynirler arasında sayar. Bu ailede pıhtı sıcak ortamda yoğrulup çekilerek uzatılır; proteinler aynı yönde dizildiği için peynir ayrıldığında ip ip açılır. Erzurum’da bu çekme işinin tahta kepçe ve çengelle elde yapılması, civilin tanınan lifli dokusunu verir. Kahvaltıda civili bıçakla kesmek yerine elle didikleyerek tabağa koymak, bu telli yapıyı korumanın kolay bir yoludur.

Göğermiş peynirin küfü nereden gelir?

Erzurum Küflü Civil Peyniri tescil belgesi iki yöntem tanımlar. Birincisinde civil ve lor, yaklaşık yüzde 70’e 30 oranında karıştırılıp plastik bidonlara basılır; ikincisinde yalnızca ufalanmış civil tuzlanarak basılır. Peynir altı suyu süzüldükten sonra 8–12 derecede en az 60 gün bekletilir. Bu sürede kendiliğinden mavi-yeşil bir küf gelişir; “göğermiş” adı da bu renkten gelir. Ardından peynir 2–4 derecede 30–90 gün daha olgunlaştırılıp paketlenir. Belgeye göre kuru madde yüzde 45–65, yağ yüzde 1–4, tuz yüzde 3–7 aralığındadır.

Göğermiş peynirin tadı keskin ve tuzludur; bu yüzden kahvaltıda küçük porsiyonlarla, lavaş ya da tereyağıyla birlikte tüketmek dengeli bir seçimdir. Türkiye’nin öteki telli ve küflü peynirleriyle karşılaştırma için kahvaltılık peynir çeşitleri yazımıza bakabilirsiniz.

Civilin sıcak hâli: Erzurum peynir helvası

Civil peyniri yalnızca soğuk tabakta durmaz. Erzurum Peynir Helvası tescil belgesi (no. 806, 2021), bakır tavada kaymak, taze ve tuzsuz civil peyniri, un ve tuzla yapılan bir helvayı tarif eder. Kaymak 15–20 dakika kaynatılır, un eklenip kısık ateşte kavrulur, yağ yüzeye çıkınca karışım 70–80 dereceye soğutulur ve tülbentte süzülüp tuzlanan peynir eklenerek eritilir. Belgeye göre helvanın lifli yapısında peynir telleri görülür, ağızda erir; yöredeki adı “hores”tir ve süt bol olduğu için çoğunlukla yaz aylarında yapılır.

Helvanın tuzlu ve kaymaklı yapısı, onu tatlıdan çok sıcak bir kahvaltılık gibi konumlandırır; belge ise servis zamanı belirtmez. Bu nedenle peynir helvasını “kahvaltıya da uyan” bir yöre ürünü olarak not etmek doğru olur.

Reklam

Hamur tarafı: su böreği ve kete

Erzurum sofrasında hamur işleri güçlüdür ve ikisi kahvaltıyla rahatça buluşur.

  • Erzurum Su Böreği (tescil no. 514, 2020): Hamur su katılmadan, yalnızca un, yumurta, tuz ve limon suyuyla en az 40 dakika yoğrulur. On iki yufkanın onu haşlanır; altı kattan sonra Erzurum civil peyniri ve maydanoz konur. Börek fırında değil, ocakta kısık ateşte yaklaşık 25 dakika pişirilip bir kez çevrilir. Belgeye göre sıcak ya da soğuk servis edilebilir.
  • Erzurum Ketesi (tescil no. 1318, 2023): İki türü vardır. Sini ketesi ince açılmış, tereyağı sürülmüş yufkanın kavrulmuş unla doldurulup kare katlanmasıyla yapılır. Tandır ketesi ise sütlü ve mayalı hamurdan, kavrulmuş un, maydanozlu beyaz peynir ya da cevizle doldurulup yuvarlak sarılarak tandırda pişirilir.

Erzurum’un tescilli hamur işleri arasında Erzurum Tatar Böreği de vardır; ancak üzerine sarımsaklı yoğurt, kıymalı sos ve tereyağlı biber dökülen bu yemek mantıya benzer ve belge onu yemekler arasında sayar. Kahvaltı sofrasında beklenecek bir ürün değildir.

Lavaş: sofranın sessiz ortağı

Erzurum kahvaltısında ekmek çoğu zaman lavaştır. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, lavaşı “mayalı hamurdan tandırda pişirilerek yapılan ve yapıldığı yere göre büyüklüğü değişen ince ekmek türü” diye tanımlar. İnce ve yumuşak olduğu için civilin tellerini sarmaya, göğermiş peyniri tereyağıyla dürüm yapmaya elverişlidir. Lavaşın bir başka avantajı da sofrada az yer kaplaması ve çayla birlikte uzun bir kahvaltıya eşlik edebilmesidir.

Kıtlama çay: Erzurum’un sabah ritüeli

Erzurum kahvaltısını başka yörelerden ayıran en belirgin alışkanlık, çayın içilme biçimidir. Erzurum Kıtlama Şekeri tescil belgesi (no. 1125, 2022) bu geleneği şöyle anlatır: Bir parça şeker ağızda tutulur ve birkaç bardak çay onunla içilir; bu yöntem şeker tüketimini azaltır. “Kıtlama” adı, şekerden küçük bir parça ısırmaktan gelir. Kişisel kullanım için şeker, şeker makasıyla 3–5 santimlik parçalara bölünür.

Belge, şekerin neden sert olduğunu da açıklar: Toz şeker suyla karıştırılıp pirinç kalıplara basılır, 220–250 derecede fırınlanır, kurutulur, şok soğutmayla sertleştirilir ve bir hafta dinlendirilir. Sert olduğu için ağızda yavaş erir. Bütün üretim aşamalarının Erzurum ilinde yapılması şarttır.

Kıtlama usulü, demli ve sıcak bir çayla anlamlıdır. Demleme oranları ve süreleri için çay demleme rehberimize göz atabilirsiniz.

Cağ kebabı kahvaltıya girer mi?

Erzurum mutfağının en tanınmış yemeği olduğu için cağ kebabı, kahvaltıyla aynı cümlede anıldığı olur. Oysa tescil kaydına bakınca bambaşka bir ürünle karşılaşırız. Türk Patent ve Marka Kurumu portalındaki Oltu Cağ Kebabı kaydı, ürünü Oltu Ticaret ve Sanayi Odasının başvurusuyla 127 numarayla mahreç işareti olarak gösterir; tescil tarihi 22 Şubat 2010’dur. Yani tescilli ad “Erzurum cağ kebabı” değil, “Oltu Cağ Kebabı”dır.

Cağ kebabı, terbiyelenmiş kuzu etinin yatay bir şişe dizilip odun ateşinde döndürülerek pişirilmesi ve dış yüzeyden kesilen dilimlerin küçük “cağ” şişleriyle servis edilmesiyle yapılan bir kebaptır. Sofra kültürü, kahvaltıdaki peynir-lavaş-çay düzeninden çok ayrı bir yemek kategorisidir. Erzurum’a kahvaltı için gidenler, cağ kebabını öğle ya da akşam yemeğine bırakarak her iki geleneği de karıştırmadan deneyebilir. Oltu’daki seçenekler için Oltu kahvaltı yerleri sayfamıza bakabilirsiniz.

Erzurum kahvaltısını tanımak için kısa kontrol listesi

  1. Peynir tabağında hem taze civil hem göğermiş peynir var mı?
  2. Ekmek olarak lavaş ya da tandır ekmeği geliyor mu?
  3. Çay demli ve kıtlama şekerle mi servis ediliyor?
  4. Sıcak tarafta su böreği, kete ya da peynir helvası seçeneği sunuluyor mu?
  5. Satın aldığınız peynir ve şekerin etiketinde coğrafi işaret amblemi bulunuyor mu?

Doğu Anadolu’nun komşu kahvaltı gelenekleri için Van kahvaltısı yazımıza, yakın illerdeki seçenekler için Erzincan, Kars, Bayburt ve Horasan rehberlerimize bakabilirsiniz.

İlgili rehber: Erzurum sofrasında sık görülen balların türlerini ve tescilli balları kahvaltılık bal çeşitleri rehberimizde topladık. Komşu ilin sofrası için Kars kahvaltısı yazımıza göz atın.

Kaynaklar: Bu yazıdaki ürün tanımları Türk Patent ve Marka Kurumunun coğrafi işaret tescil belgelerine dayanır: Erzurum Civil Peyniri (no. 116), Erzurum Küflü Civil Peyniri (no. 164), Erzurum Peynir Helvası (no. 806), Erzurum Su Böreği (no. 514), Erzurum Ketesi (no. 1318), Erzurum Tatar Böreği (no. 1367), Erzurum Kıtlama Şekeri (no. 1125) ve Oltu Cağ Kebabı (no. 127) kayıtları. Lavaş tanımı Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük‘ten alınmıştır.

Sık sorulan sorular

Erzurum kahvaltısında neler bulunur?

Temelde civil peyniri, göğermiş (küflü civil) peynir, lavaş ve kıtlama şekerle içilen çay bulunur. Sıcak tarafta su böreği, kete ya da peynir helvası sofraya eklenebilir. Tescil belgesi, peynir-lavaş-çay üçlüsünü Erzurumluların sevdiği bir bileşim olarak anar.

Civil peyniri ile göğermiş peynir arasındaki fark nedir?

Civil, yağı alınmış inek sütünden yapılan telli ve az yağlı taze bir peynirdir. Göğermiş peynir ise civilin lorla karıştırılıp bidonlarda en az 60 gün bekletilmesiyle doğal mavi-yeşil küf bağlamış hâlidir; tadı daha keskin ve tuzludur.

Kıtlama çay nasıl içilir?

Sert bir kıtlama şekerinden küçük bir parça ağızda tutulur ve çay bu şekerle yudumlanır. Erzurum Kıtlama Şekeri tescil belgesine göre şeker sert olduğu için yavaş erir ve birkaç bardak çaya yeter.

Cağ kebabı Erzurum kahvaltısının parçası mı?

Hayır. Cağ kebabı bir kahvaltılık değil, yatay şişte odun ateşinde pişirilen bir kuzu kebabıdır. Türk Patent kaydındaki tescilli adı Oltu Cağ Kebabıdır (no. 127). Kahvaltı sofrası peynir, lavaş ve çay üzerine kuruludur.

Erzurum su böreği neden fırında pişmez?

Tescil belgesine göre Erzurum su böreği, haşlanan yufkalar ve civil peyniriyle tepside hazırlanır ve ocakta kısık ateşte yaklaşık 25 dakika pişirilip bir kez çevrilir. Fırın kullanılmaması, belgede tarif edilen geleneksel yöntemin parçasıdır.

Reklam