Kaymak Çeşitleri: Afyon Kaymağı, Manda Kaymağı, Kuru ve Karın Kaymağı

Kahvaltı Rehberleri
~7 dk okuma
Yayın: 04.11.2026

Kaymak çeşitleri, sütün hangi hayvandan geldiğine ve kaymağın nasıl işlendiğine göre ayrılır: Manda sütünden yapılan yumuşak ve yağlı manda kaymağı (Afyon kaymağı, Balıkesir manda kaymağı), inek sütünden yapılıp kurutulan kuru kaymak (Talas Zincidere kuru kaymağı) ve tuzlanıp işkembe içinde olgunlaştırılan karın kaymağı (Başyayla karın kaymağı). Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük kaymağı iki ayrı anlamda tanımlar: sütün ya da yoğurdun yüzünde ince bir zar hâlinde toplanan açık sarı, koyu yağlı katman ve sütü yayvan kaplarda hafif ateşte tutarak elde edilen koyu, yağlı öz. Kahvaltı sofrasındaki kaymak ikinci anlama, yani ısıtılıp yavaşça soğutulan sütün üstünde toplanan tabakaya karşılık gelir.

Reklam

Bu yazıda fiyat ve marka vermiyoruz. Türk Patent ve Marka Kurumunda coğrafi işaretle tescilli dört kaymağın belgelerini karşılaştırarak kaymak türlerini, saklama koşullarını ve kahvaltıdaki yerlerini anlatıyoruz.

Tescilli dört kaymak

Kaymak Tescil Süt Belirgin özelliği Saklama (belgeye göre)
Afyon Kaymağı Menşe adı, no. 115 (2009) Manda En az yüzde 60 yağ, en az yüzde 65 kuru madde Belgede saklama koşulu yok; üretimde en az 12 saat soğuk odada bekletilir
Balıkesir Manda Kaymağı Mahreç işareti, no. 1428 (2023) Anadolu mandası Bal peteği görünümlü yüzey, ekşimsi ve kremamsı tat 4 dereceyi aşmadan 4–5 gün; kışın 6–7 gün
Talas Zincidere Kuru Kaymağı Mahreç işareti, no. 1453 (2023) İnek Süngerimsi, rulo şeklinde sarılır 10 derecenin altında, serin ve kuru ortam
Başyayla Karın Kaymağı Mahreç işareti, no. 1333 (2023) Tercihen keçi; koyun ya da inek de olabilir Tuzlanıp işkembeye basılır, en az 2 ay olgunlaşır 10 derecenin altında, kokusuz ve kuru ortam

Tablodaki bilgiler her ürünün tescil belgesinden alınmıştır. Dördü de aynı temel işlemle başlar: Süt yüksek sıcaklığa kadar ısıtılır, sonra saatlerce dinlendirilip soğutulur ve yüzeyde toplanan tabaka alınır. Farkı yaratan, sütün türü ve kaymağın alındıktan sonra ne yapıldığıdır.

Afyon kaymağı: manda sütü ve uzun soğuma

Afyon Kaymağı tescil belgesi, Afyon Ticaret Odasının 2003’teki başvurusuyla 10 Temmuz 2009’da 115 numarayla menşe adı olarak tescil edilen bir ürünü anlatır. Belgeye göre kaymak manda sütünden yapılır; mandaların yemi arasında yöre florasının yanı sıra haşhaş küspesi ile ayçiçeği ve pamuk gibi yağlı tohumlar bulunur. Üretim şu sırayla ilerler:

  1. Manda sütü süzülüp gıdaya uygun kaymak tavalarına alınır.
  2. En fazla 92 dereceye kadar yavaşça ısıtılır, ardından üzeri bezle örtülerek en az 4 saat kımıldatılmadan soğumaya bırakılır.
  3. Tavalar en az 12 saat soğuk odada bekletilir.
  4. Kaymak tabakası sivri uçlu paslanmaz bir aletle kaldırılır, sütün içinde ters çevrilir ve elle toplanır.
  5. Ambalajlanır.

NTV’nin 19 Ekim 2020 tarihli haberine göre Afyon kaymağı o tarihte 17 işletmede üretiliyor, yıllık üretim yaklaşık 253 ton düzeyinde bulunuyor ve ürün genellikle 200 gramlık paketlerle satılıyordu. Aynı haber kaymağın kahvaltı sofralarında ve tatlılarda kullanıldığını, ekmek kadayıfı ve kabak tatlısının vazgeçilmezi olduğunu belirtir. Kaymaklı ekmek kadayıfı da ayrıca tescillidir: Afyon Kaymaklı Ekmek Kadayıfı, Afyonkarahisar Belediyesinin başvurusuyla 2019’da 473 numarayla mahreç işareti almıştır. Kentte kahvaltı yapmak isteyenler için Afyon kahvaltı yerleri rehberimiz var.

Reklam

Balıkesir manda kaymağı: suyla inceltilen süt

Balıkesir Manda Kaymağı, Balıkesir Büyükşehir Belediyesinin başvurusuyla 28 Temmuz 2023’te 1428 numarayla tescil edildi. Belgenin coğrafi sınırı il genelini değil, Altıeylül, Karesi, Gönen ve Dursunbey ilçelerindeki belirli mahalleleri kapsar. Yöntemin ilginç yanı sütün suyla karıştırılmasıdır: 7 litre manda sütüne 2,5 litre su katılır, karışım 90–95 derecede kabarana kadar kaynatılıp ocaktan alınır. En az 3 saat soğuyan süt buzdolabında yaklaşık 24 saat bekletilir, kaymak bıçakla kesilip elle katlanarak alınır.

Belge ürünü opak beyaz, iri gözenekli, yüzeyi bal peteğini andıran ve geleneksel kaymaklara göre daha yumuşak kıvamlı diye tarif eder. Tadı ekşi ve kremamsıdır; yağ oranı 100 gramda yaklaşık 60 gramdır. Katkı maddesi ve aroma kullanılmaz. Raf ömrü kısadır: Buzdolabında 4–5 gün, kış aylarında 6–7 gün. Balıkesir’de kahvaltı planlayanlar Balıkesir kahvaltı mekanları rehberimize bakabilir.

Kuru kaymak: Talas’ın rulo kaymağı

Kuru kaymak, alınan kaymağın süzülüp kurutulmasıyla yapılır. Talas Zincidere Kuru Kaymağı belgesi, Kayseri Üniversitesi ve Talas Belediyesinin başvurusuyla 21 Ağustos 2023’te 1453 numarayla tescil edilen ürünün yapımını şöyle anlatır:

  • İnek sütü süzülür, yaklaşık 90 dereceye kadar ısıtılıp ortalama 20 dakika karıştırılır.
  • Sıcaklık 50–60 dereceye düşürülür, kaymak bağlanana kadar süt en az 3 saat soğur.
  • Kaymak bıçakla kenarlarından ayrılır, süzgeç kaplara ya da ızgaralara alınır.
  • Tabaka ortalama bir gün içinde kurutulur ve genellikle rulo şeklinde sarılır.

Belgeye göre 1 kilo kuru kaymak için ortalama 15 litre süt gerekir; ürün en az yüzde 55 kuru madde ve yüzde 60 süt yağı içerir. Belge, kuru kaymağın genellikle kahvaltılık olarak ya da tatlılarda tüketildiğini açıkça belirtir. Yumuşak manda kaymağına göre daha kuru ve gözenekli olduğu için dilimlenerek servis edilebilir. Talas’ta kahvaltı için Talas kahvaltı mekanları rehberimize göz atabilirsiniz.

Karın kaymağı: işkembede olgunlaşan kaymak

Karın kaymağı, kaymağın taze tüketilmek yerine saklanmak üzere işlendiği bir yöntemdir. Başyayla Karın Kaymağı, Başyayla İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünün başvurusuyla 7 Şubat 2023’te 1333 numarayla tescil edildi; coğrafi sınırı Karaman’ın Başyayla ilçesidir. Belgedeki yöntem:

  1. Tercihen keçi sütü yaklaşık 90 dereceye ısıtılıp 20 dakika karıştırılır, en az 3 saat soğutulur ve kaymak alınır.
  2. Kaymak en fazla yüzde 2 tuzla yoğrulur, koyulaşana kadar soğukta bekletilir.
  3. Önceden temizlenip yüzde 5’lik salamurada bekletilen küçükbaş işkembesine (“karın”) hava boşluğu kalmadan basılır.
  4. Ağzı bağlanan karın, 10 derecenin altında en az 2 ay olgunlaştırılır.

Belgeye göre yaklaşık 25 litre çiğ sütten 1 kilo ürün çıkar; tüketilmeden önce işkembe atılır ve içindeki kaymak yenir. Tuzlu ve olgunlaştırılmış olduğu için taze kaymaktan çok farklı bir üründür. Karaman’daki sofralar için Karaman kahvaltı yerleri rehberimize bakabilirsiniz.

Evde kaymak: belgelerde ortak olan adımlar

Dört belge farklı ürünleri tarif etse de ortak bir iskelet paylaşır. Evde denemek isteyenler için bu ortak adımlar yol gösterici olabilir; süreler ve sıcaklıklar belgelerden alınmıştır, sonuç sütün yağ oranına göre değişir:

  • Geniş ve yayvan kap: Kaymak yüzeyde toplandığı için yüzey alanı büyük kaplar kullanılır.
  • Yüksek ısı, kısa süre: Süt 90–95 derece civarına kadar ısıtılır; belgelerde bu aşama kaynama ya da kabarma noktasında biter.
  • Uzun ve sarsıntısız soğuma: En az 3–4 saat kap oynatılmadan bekletilir.
  • Soğukta bekleme: Ardından 12–24 saat buzdolabında ya da soğuk odada tutulur.
  • Kenardan ayırma: Kaymak bıçakla kenarlarından ayrılıp katlanarak alınır.

Kahvaltıda kaymak

Kaymak, Türk kahvaltısında çoğunlukla bal ya da reçelle aynı tabağa konur; bu eşleşme bir öneriden çok yerleşik bir alışkanlıktır. Yörelere göre kullanım değişir: Van’da kaymak, kahvaltının olmazsa olmazları arasında sayılır; ayrıntılar için Van kahvaltısı yazımıza bakabilirsiniz. Köy sofralarında tereyağı ve balla birlikte gelir; bu düzen için köy kahvaltısı ve serpme kahvaltı yazılarımız fikir verir. Karadeniz’de ise sofranın sarı yıldızı tereyağıdır; bu fark için Karadeniz kahvaltısı yazımıza göz atabilirsiniz.

Satın alırken ve saklarken

  • Soğuk zincir: Balıkesir belgesi depolama, taşıma ve satışta sıcaklığın 4 dereceyi aşmamasını şart koşar. Taze kaymağı soğuk dolaptan almak ve eve hızlı taşımak bu yüzden önemlidir.
  • Kısa ömür: Taze manda kaymağının buzdolabı ömrü belgeye göre birkaç gündür; ihtiyaçtan fazla almamak iyi bir kuraldır.
  • Koku: Talas ve Başyayla belgeleri ürünün kokusuz ortamda saklanmasını ister; kaymak çevresindeki kokuları kolay alır.
  • Etiket: Tescilli ürünlerde coğrafi işaretin adı ve amblemi ambalajda yer alır. “Manda kaymağı” ibaresi süt türünü, tescilli ad ise üretim yerini ve yöntemini gösterir.

İlgili rehber: Kaymağın yanına en çok yakışanları kahvaltılık bal çeşitleri ve reçel çeşitleri rehberlerimizde bulabilirsiniz; Talas kuru kaymağı için Kayseri kahvaltısı yazımıza bakın.

Kaynaklar: Kaymak tanımı Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük‘ten; ürün bilgileri Türk Patent ve Marka Kurumunun Afyon Kaymağı (no. 115), Balıkesir Manda Kaymağı (no. 1428), Talas Zincidere Kuru Kaymağı (no. 1453), Başyayla Karın Kaymağı (no. 1333) ve Afyon Kaymaklı Ekmek Kadayıfı (no. 473) belgelerinden; Afyon kaymağına ilişkin üretim rakamları NTV haberinden (19.10.2020) alınmıştır.

Sık sorulan sorular

Kaymak çeşitleri nelerdir?

Kaymak; süt türüne göre manda, inek ve keçi kaymağı, işlenişine göre taze (yaş) kaymak, kuru kaymak ve karın kaymağı olarak ayrılır. Afyon Kaymağı, Balıkesir Manda Kaymağı, Talas Zincidere Kuru Kaymağı ve Başyayla Karın Kaymağı coğrafi işaretle tescillidir.

Afyon kaymağı hangi sütten yapılır?

Tescil belgesine göre Afyon kaymağı manda sütünden yapılır. Süt en fazla 92 dereceye kadar ısıtılır, en az 4 saat soğumaya bırakılır, ardından en az 12 saat soğuk odada bekletilip kaymak tabakası alınır.

Kuru kaymak nedir?

Kuru kaymak, sütün üstünde toplanan kaymağın süzülüp kurutulmasıyla yapılır. Talas Zincidere Kuru Kaymağı belgesine göre inek sütünden üretilir, ortalama bir günde kurutulur, rulo şeklinde sarılır ve genellikle kahvaltıda ya da tatlılarda tüketilir.

Karın kaymağı ne demek?

Karın kaymağı, tuzlanan kaymağın küçükbaş işkembesine basılıp olgunlaştırılmasıyla yapılan bir süt ürünüdür. Başyayla Karın Kaymağı belgesine göre tercihen keçi sütünden yapılır ve 10 derecenin altında en az 2 ay olgunlaştırılır.

Kaymak buzdolabında kaç gün dayanır?

Süreyi ürünün türü belirler. Balıkesir Manda Kaymağı belgesi taze kaymağın buzdolabında 4–5 gün, kış aylarında 6–7 gün dayandığını yazar. Kuru kaymak ve karın kaymağı ise daha uzun saklanmak üzere işlenir; ambalajdaki son tüketim tarihine uyulmalıdır.

Kaymak ile krema aynı şey mi?

Türk Dil Kurumu sözlüğü kaymağın ilk anlamında krema sözcüğünü eş anlamlı olarak verir. Kahvaltılık kaymak ise sözlükteki ikinci anlama, yani sütün yayvan kaplarda ısıtılıp soğutulmasıyla elde edilen koyu, yağlı öze karşılık gelir; yapılışı ve dokusu bu yüzden kremadan farklıdır.

Reklam